بیین تفاوت دو واژه فوق نیازمند توجه به مفهوم و نوع نگاهی است که در ادبیات سیاسی و هنجارهای اجتماعی و دینی یک جامعه پیرامون این دو وجود دارد ؛ جنگ یا « نبرد مسلحانه بین دولتها» به عنوان واقعیتی در جوامع بشری ، مفهومی عام و از جنبه های مختلف قابل تعریف است و به انواع متعددی نظیر ؛ تهاجم نظامی ، جنگ تدافعی ، مشروع و یا نامشروع ، داخلی یا بین المللی و ... ، تقسیم می شود . و در بسیاری مواقع جنگ اقدامی ناپسند ، غیر عقلی ، غیر دینی و نامقدس است نظیر تجاوزات نظامی و راه اندازی جنگ به خاطر سلطه طلبی ، جاه طلبی ، چپاول منابع ملت های دیگر و... . اما دفاع مقدس نوعی خاص از جنگ و نبرد مسلحانه است که از یکسو حالت تدافعی در مقابل تجاوز نظامی بیگانگان داشته واز سوی دیگر مطابق با هنجارهای دینی پذیرفته شده در یک جامعه و دارای ارزش دینی و اجتماعی است . مانند جنگ به منظور دفاع از خویش (دفاع مشروع) در مقابل متجاوزین به دین، عِرض، جان و مال خود و بستگان یا مملکت و نیز به منظور دفاع از مظلومین عالم و یا در مقابل ستمگرانی که آزادی دعوت دینی را سلب می کنند و با حاکمیت استبدادی مانع انتخاب آزادانه دین صحیح از سوی مردم می گردند.

در ادامه جهت تبیین دقیقتر موضوع دفاع مقدس توجه به نكات ذیل حائز اهمیت است:

یك. قداست و امور مقدس در فرهنگ اسلام

از نظر دین، هر فعل یا امری كه جنبه الهی و صبغه ربوبی داشته باشد، مقدس است. « صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً ؛». بقره(2)، آیة 138

قدسی بودن مبتنی بر بهره مندی از صبغه و جنبه الهی در عقاید، اخلاق و افعال فردی و اجتماعی است و آن نیز در پرتو حسن و نیكویی فعل و فاعل به دست میآید. بنابراین هر چیزی كه صبغه ربوبی و جنبه الهی داشته و تحت نظارت و دستور خداوند متعال باشد، از امور مقدس محسوب می‏شود. حتی افعالی كه انسان‏ها به مقتضای طبیعت و نیازهای طبیعی خود، انجام می‏دهند و در راستای دستورات خداوند متعال است، از امر قدسی شدن مستثنا نیست. ر.ك: آیت الله جوادی آملی، نسبت دین و دنیا، نشر اسراء، چاپ اول 1381، صص 100 ـ 89

امام صادق(ع) در این باره می‏فرمودند: « الكاد علی عیاله كالمجاهد فی سبیل الله »؛ «كسی كه برای تأمین خانواده خویش تلاش كند، اجر او مانند پاداش مجاهد در راه خداست». وسائل الشیعه، ج 17، ص 67

دقت در این حدیث و سایر احادیث مشابه آن، نشان می‏دهد كه شرع با دخالت در امور دنیوی ـ حتی در امور ضروری بشر، همانند به دست آوردن مخارج زندگی ـ سبب می‏شود بین امور دنیوی بشر و مفاهیم كاملا مقدس (همانند قرآن كریم، پیامبران و امامان و...) ارتباط برقرار و آنها نیز اموری قدسی و الهی شود. حتی ممكن است آن قدر میزان تقدس و الهی بودن آنها بالا باشد، كه انسان به یاری آنها بتواند در معاد به بالاترین مدارج عالی بشریت و لقای پروردگارش نایل آید.

تشخیص امور مقدس، می‏تواند هم از طریق دلایل نقلی و آیات و روایاتی باشد كه برای اعمال خاصی نظیر نماز، روزه، حج و جهاد و... ارزش و جایگاه ویژه ای قائل شده اند و هم می‏تواند از طریق دلیل عقلی دین و حكم آن دربارة اعمالی صورت پذیرد كه مربوط به امور زندگی دنیوی و معیشتی جامعه است. در این قبیل از اعمال و رفتار، هیچ فرقی (بین امور مهم و غیر مهم وجود ندارد؛ به گونه ای كه از اعمال به ظاهر كم اهمیت مانند خوردن، آشامیدن، تفریح، مسافرت و...) تا امور سرنوشت ساز اجتماعی (نظیر تهیه امكانات اقتصادی ملت، ارایه خدمات و بهداشت و درمان، حفظ امنیت داخلی و خارجی، قانونگذاری و...) همه در صورتی كه در راستای تعالیم و ارزش‏های الهی بوده و صبغه دینی به خود گیرد و برای تحصیل قرب و رضای الهی باشد می‏تواند اموری مقدس شوند؛ گرچه درجة قداست آنها متفاوت است. ر.ك: نسبت دین و دنیا، همان، صص 94 – 93

بالاخره اینكه با همه ارزش و اهمیتی كه دین اسلام برای هدایت مردم و فهم درست و اقبال انسان‏ها به سوی خداوند متعال و تعالیم او قائل است، هیچ‏گاه تقدّس و ارزشی ماورایی دین و مقدسات ربوبی را بر دیدگاه ها، فهم‏ها و تلقی‏های آنان مبتنی نمی‏كند؛ این گونه نیست كه قداست امری، بستگی به نظر و رأی مردم داشته باشد و براساس نظرات موافق و مخالف و توهم و خیال پردازی‏های اشخاص، قداست آنان در تغییر باشد؛ بلكه امور مقدس دارای پشتوانه مستقل و ثابت دینی است.

 

دو. مقدس بودن جهاد و دفاع در اسلام

از منظر اسلام، جهاد و دفاع از جایگاه ارزشی بسیار بالایی برخوردار است و در زمره مهم‏ترین امور مقدس دینی به شمار می‏آید. شهید مطهری(ره) در این زمینه می‏نویسد: «اسلام دینی نیست كه بگوید اگر كسی به طرف راست چهره ات سیلی زد، طرف چپ را جلو ببر و دینی نیست كه بگوید كار خدا را به خدا و كار قیصر را به قیصر وابگذار، و همچنین دینی نیست كه ایدة مقدس اجتماعی نداشته باشد و یا كوشش در راه دفاع یا بسط آن ایده را لازم نشمارد. قرآن كریم سه مفهوم مقدس را در بسیاری از آیات خود توأم آورده است: «ایمان»، «هجرت» و «جهاد». انسان قرآن، موجودی است وابسته به ایمان و وارسته از هر چیز دیگر، این موجود وابسته به ایمان برای نجات ایمان خود، هجرت می‏كند و برای نجات ایمان جامعه و در حقیقت برای نجات جامعه از چنگال اهریمن بی ایمانی جهاد می‏نماید». ر.ك: مرتضی مطهری، قیام و انقلاب مهدی(عج)، تهران، انتشارات صدرا، 1374، ص 73

امام علی(ع) در نهج البلاغه در اهمیت جهاد می‏فرماید: « ان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصه اولیائه »؛ «همانا جهاد دری از درهای بهشت است كه فقط به روی دوستان خاص خویش گشوده است» و در ادامه می‏فرماید: « و هو لباس التقوی »؛ «جهاد جامه تقوا است». تقوا؛ یعنی، پاكی راستین و پاكی از آلودگی‏های روحی و اخلاقی كه در خودخواهی‏ها و خودپسندی‏ها و خودگرایی‏ها ریشه دارد. به همین دلیل، مجاهد واقعی با تقواترین افراد است؛ زیرا هر كسی از جنبه ای پاك و متقی است. یكی از نظر حسادت، دیگری از نظر بخل و... اما مجاهد از هستی خود گذشته و آن را فدای دین و مردم خود كرده است. بنابراین دری كه به روی مجاهدین باز می‏شود، با سایر پاكان متفاوت است.

سپس می‏فرماید: « و درع الله الحصینه و جنته الوثیقه »؛ «جهاد زره نفوذ ناپذیر خدا و سپر مطمئن خداست».

اگر روح ملّتی، روح جهاد باشد و همیشه به این سپر الهی مجهّز شود، دیگر هیچ دشمن توانایی تجاوز و سلطه بر آنان را نخواهد داشت.

امام علی(ع) ضمن برشمردن آثار مثبت جهاد، به بعضی از آثار منفی كه بر ترك آن مترتب است اشاره نموده، می‏فرماید: «آن كه از جهاد به دلیل بی‏میلی و بی‏رغبتی روبرگرداند، خداوند جامه ذلت و روپوش بلا برتن او می‏پوشاند و او را لگدكوب حقارت می‏گرداند و حجاب‏ها و پرده‏ها روی بصیرت دل او قرار می‏دهد و بینش را از او سلب می‏كند، برخورداری از دولت حق به جریمه ترك جهاد از او برگردانده می‏شود و به سختی‏ها و شداید گرفتار می‏گردد و از رعایت انصاف درباره اش محروم می‏شود». نهج البلاغه، خطبه 27

از این روست كه پیامبر گرامی اسلام می‏فرماید: « الخیر كله فی السیف و تحت ظل السیف »؛ «خیر و بركت در شمشیر و زیر سایه شمشیر است». شیخ طوسی، تهذیب الاحكام، ج 6، كتاب الجهاد

و در جای دیگر می‏فرماید «آن كه جهاد نكرده و لااقل اندیشه جهاد را در دل خود نپرورده باشد، با نوعی از نفاق خواهد مرد». ر.ك: قیام و انقلاب مهدی، همان، ص 79

در هر صورت، بررسی آیات و روایات متعدد، بیانگر جایگاه والای ارزشی جهاد و دفاع در اسلام و قداست آن است. البته اسلام دین رحمت و صلح و همزیستی مسالمت آمیز است و وجود و وجوب جهاد در آن، صرفاً جنبه‏ای تدافعی دارد و به هیچ وجه، تجاوزگری، ظلم و ستم به حقوق دیگران را تجویز نكرده و برنمی‏تابد. ر.ك: سید ابراهیم حسینی، اصل منع توسل به زور، دفتر نشر معارف، قم 1382




موضوع :
دفاع مقدس ,